Türk sinemasının saklı tarihi: Afişler

[KaCaK]

Unutulmaz melodramlardan, komedilere, toplumsal içerikli filmlerden seks filmlerine kadar Türk sineması, yalnız 35 mm’lik film şeridinde değil, sarı kağıt üzerine renkli baskılarla yapılan afişlerle de yaşıyor.


Unutulmaz Türk filmlerinin antika değerindeki afişleri, Türkiye’nin “Ulusal Hafızası” Milli Kütüphane’de korunuyor. Milli Kütüphane Başkanı Tuncel Acar ise son yıllarda film afişlerinin kendilerine gönderilmemesinden şikayetçi oluyor.

Kütüphanenin özel arşivinde, 1950’li yılların siyah-beyaz filmlerinden, hala zevkle izlenen Türkan Şoray, Kadir İnanır, Ediz Hun ve Hülya Koçyiğit’in aşk melodramlarına, Kemal Sunal, İlyas Salman ve Şener Şen’in unutulmaz komedi filmlerinden, seks filmleri furyası ve toplumsal içerikli yapımlara, toplam 5 bin civarında filmin afişi yer alıyor.

AFİŞLERLE DÖNEM DÖNEM TÜRK SİNEMASI

Genellikle sarı kağıt üzerine renkli baskılarla çıkan afişlerde, Türk sinemasını dönem dönem incelemek mümkün.

Arşivin en önemli parçası, Muhsin Ertuğrul tarafından çekilen ilk Türk renkli filmi “Halıcı Kız”ın afişi. Bu orijinal afişten başka hiçbir yerde bulunmadığı, değerinin paha biçilemez olduğu belirtiliyor.

Yeşilçam denilince ilk akla gelen melodramların afişlerinde, aşkı ve acıyı anlatan görsel tasarımlar yer alıyor. Atıf Yılmaz imzalı Türkan Şoray-Kadir İnanır ikilisinin “Kara Gözlüm” ile yönetmen Lütfi Akad’ın filmi “Yalnızlar Rıhtımı” afişleri bunlara en iyi örnekler. “Yalnızlar Rıhtımı”nın afişi, evliliğe adım atmalarını sağladığı için
Sadri Alışık-Çolpan İlhan çifti için de özel anlam ifade ediyordu.

Geçtiğimiz günlerde vefat eden ünlü yazar Cengiz Aytmatov’un ölümsüz eserinden uyarlanan, Türk sinemasının klasiği “Selvi Boylum Al Yazmalım” filminin afişi de özgün tasarımıyla en az filmi kadar “klasikler” arasında ölümsüzleşiyor.

Yine Türkan Şoray ve Kadir İnanır’ın birlikte rol aldığı, Türk sinemasının unutulmaz klasiklerinden “Dila Hanım”, “Devlerin Aşkı” ve “Dönüş”ün afişleri de aşk ve çekişmeyi, filmleri kadar etkili anlatıyor.

KOMEDİDEN SEKS FİLMLERİNE AFİŞLER

1970’lerde televizyonun yaygınlaşmasıyla salonlara seyirci bulamayan yapımcıların yöneldiği ve daha sonra Türk sinema tarihinin görmezden gelinen dönemi; “erotik/seks filmleri” furyasını da arşivde görmek mümkün.

Bu dönemin filmlerinden, 1971 yapımı “Seks Fırtınası”, 1975’te çekilen “Ah deme oh de!” ile Aydemir Akbaş’ın oynadığı “Kendin pişir kendin ye” ve Öztürk Serengil’in “Erkek dediğin” gibi yapımlar, arşivde yerini alıyor.

Komedi filmlerinin unutulmaz ismi Kemal Sunal’ın, kendisine yıllarca “İnek Şaban” dedirten “Şaban” serisinin afişleri, hem güldürüyor hem de dönemin koşullarını alaya alıyor. İlyas Salman’ın “Şekerpare”, “Şaşkın Ördek” ve “Çöpçüler Kralı” gibi filmlerinin afişleri de ironi taşıyor.

Mafya ve kahramanlık temalı filmlerin çekildiği yıllardaki en popüler başrol oyuncusu Cüneyt Arkın’ın, “Dünyayı Kurtaran Adam” ve “Silahım ve Aşkım” filmleri ile Malkoçoğlu serisinin afişleri, arşivin raflarında yerini alıyor.


SİNEMA DUAYENLERİNİN BİYOGRAFİSİ

Afişler, Türk sinemasının duayenlerinin kişisel sinema tarihini de sunuyor. Türk sinemasının duayenlerinden Şener Şen’i, sinemaya adım attığı “Altın Prenses Devler Ülkesinde” filminden, ilk kez başrol oynadığı “Şalvar Davası”na, “Züğürt Ağa”dan “Arabesk”e bir çok yapımın afişinde kılıktan kılığa görmek mümkün.

Yılmaz Güney’in en çok bilinen “Arkadaş”, “Yiğit Yürekli”, “Zavallılar”, “Ağıt”, “İbret” ve “Bir Çirkin Adam” gibi yapımlarının afişleri de Milli Kütüphane’nin arşivinde bulunuyor.

Sanat Güneşi Zeki Müren, beyazperdeyle tanıştığı “Katip-Üsküdar’a Giderken” filminin afişinde, başında fesi, elinde bastonuyla görülüyor.

Adile Naşit ve Münir Özkul’un baş rollerini oynadığı ve halen televizyonlarda izlenen “Neşeli Günler”in afişi, filmdeki gibi aile sıcaklığı, birlik ve beraberliği yansıtıyor.

MİLLİ KÜTÜPHANEDE 5 BİN FİLM AFİŞİ BULUNUYOR

Milli Kütüphane Başkanı Acar, 2527 sayılı Basma Yazı ve Resimleri Derleme Kanunu gereğince, Türkiye’deki matbaalarda basılan tüm afişlerin Milli Kütüphane’ye gönderildiğini, bu nedenle “Türk film afişleri koleksiyonu” oluştuğunu söyledi.

Kültür ürünü olan film afişlerinin unutulmaması ve kaybolmaması gerektiğini belirten Acar, şunları kaydetti:

“Çoğu zaman filmi çeviren firmanın elinde bile bu afişler kalmıyor. Zaman zaman geri dönüp bizden istiyorlar. Örneğin, bir ulusal film şirketi kendi elindeki afişleri saymış, bakmış çok sayıda eksiği var. Bize müracaat etti, kopyalar aldı, kendi elindekileri de bize verdi.

“Acar, eskiden sinema salonlarına asılan ve film hakkında bilgi veren fotoğraf kartlarının da o dönemlerde Milli Kütüphane’ye gönderildiğini, kütüphanede bunlardan da yaklaşık 3 bin adet olduğunu bildirdi.

ARTIK AFİŞLER BİZE ULAŞMIYOR

Acar, kanun gereği sadece matbaalarda basılanları alabildikleri için, son dönemdeki filmlerin afişinin Milli Kütüphane’ye gelmemeye başladığını söyledi. Acar, “Afişler, şimdilerde bilgisayar ortamında hazırlanıyor, fotokopi merkezinde çoğaltıyor. O nedenle bize son yıllarda afiş gelmez oldu. Halbuki, Milli Kütüphane, Türkiye’nin gerçek anlamda ulusal hafızası. Bugün yakın tarih Al Yazmalım’ın afişini bulabiliyoruz ama 50 yıl, 100 yıl sonra gelen insanların da bu afişe ulaşmaları gerekiyor” dedi.

Kanunun CD, DVD, bilgisayar programları gibi son yıllarda ortaya çıkan materyal çeşitliliğine cevap veremediğini belirten Acar, yeni bir kanun teklifi hazırlayıp Başbakanlık’a sunduklarını anlattı. “Kanunun çıkmasını dört gözle bekliyoruz” diyen Acar, şöyle devam etti:

“Yayın hayatı farklılaştı. Bu kanunla, materyal çeşidi hiç atlanmıyor. Sadece basılı olanlar değil, CD ortamında hazırlananlar, görüntülü olanlar da bize gelecek.

En önemli yenilik, bu kanunda eserleri artık matbaalardan almayacağız, yayıncının kendisinden alacağız. Çünkü, matbaacı ticari bir işletme ve para cezası ağır değil. O nedenle yayıncının elinden almak istiyoruz. Bilinçli bir yayıncı da kendi eserinden Milli Kütüphane’de bir tane olmasını ister.”

AFİŞLER FRANKFURT’TA ALT YAZILARLA SERGİLENECEK

Türk sinemasının bu zengin mirasını nasıl koruduklarını da anlatan Acar’ın verdiği bilgiye göre, afişler Milli Kütüphane’ye gelir gelmez numaralandırılıyor, kimliği çıkarılıyor.

Bilgileri bilgisayara girilen afişler, daha sonra arşive getirilip, özel yapılmış dolaplardaki naylon torbalar içinde konuluyor. Araştırmacılar da müracaat ederek, bu afişlerin fotoğraflarını çekebiliyor.

Acar, “Afişlerin bize gelinceye kadar bozulmamışsa, bizde bir şey olmuyor, burada bozulma ihtimali yok. Ama matbaalar bize, genelde firmaya verilenlerden sonra yırtılan, bozuk olanları gönderiyor. Yeni kanunla bunları da önlemeyi düşünüyoruz” dedi.

Tuncel Acar, Türk film afişlerini, Türkiye’nin onur konuğu olacağı Frankfurt Kitap Fuarı’nda, Almanca alt yazılarla sergilemeyi planladıklarını belirterek, “Bizim bu kültürel zenginliğimizi de mümkün olursa orada göstereceğiz” diye konuştu.